Dzieci bywają od czasu do czasu niegrzeczne i impulsywne, co jest całkowicie normalne. Czasami zdarza się, że niektóre dzieci mają trudne i wymagające zachowania, które są poza normą w ich wieku.
Do najczęściej występujących zaburzeń związanych z zachowaniem występujących u dzieci należą:
-
zaburzenia opozycyjno-buntownicze,
-
zaburzenia zachowania,
-
zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi – ADHD.
Wymienione zaburzenia zachowania mogą objawiać się w podobny sposób, więc ich diagnoza może być trudna i czasochłonna. Dziecko może także mieć jednocześnie kilka zaburzeń.
Psycholodzy twierdzą, że termin „zaburzenie” powinien być używany ostrożnie w odniesieniu do dzieci w wieku do 5 lat. Z powodu szybkich i dynamicznych zmian rozwojowych zachodzących w tym okresie życia, trudno jest odróżnić zachowanie nieprawidłowe od tych w rozwojowej normie.
Zaburzenie opozycyjno-buntownicze
Objawami zaburzenia opozycyjno-buntowniczego są:
-
drażliwość – łatwe wpadanie w irytację
-
częste napady złości
-
kłótnie z dorosłymi (zwłaszcza z najbardziej znanymi dorosłymi w ich życiu, takimi jak rodzice, dziadkowie, nauczyciele)
-
łamanie ustalonych zasad i ogólnych norm
-
niska samoocena
-
wchodzenie w rolę ofiary – obwinianie innych za wszelkie nieszczęścia lub złe uczynki
Zaburzenie zachowania
Dzieci z zaburzeniami zachowania są często oceniane jako „niegrzeczne dzieci” ze względu na ich zachowanie i odmowę akceptacji zasad. Około jedna trzecia dzieci z zaburzeniem zachowania ma również zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD).
Niektóre z typowych objawów zaburzenia zachowania dziecka przedszkolnego obejmują:
-
częsta odmowa posłuszeństwa rodzicom, nauczycielom lub innym autorytetom
-
brak empatii dla innych
-
agresywne zachowania wobec kolegów, zwierząt i innych ludzi
-
inicjowanie bójek
-
częste kłamstwa
Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi
Charakterystyczne dla ADHD objawy mogą obejmować:
-
nieuwagę – trudności z koncentracją, zapominanie instrukcji, przechodzenie od jednego zadania do drugiego bez wykonania polecenia
-
impulsywność – przerywanie innym, drażnienie i łatwa do wzbudzenia irytacja
-
nadpobudliwość – ciągły niepokój, wiercenie się, nieumiejętność dłuższego zachowania spokoju, częsta zmiana zainteresowań
Czynniki ryzyka zaburzeń zachowania dzieci
Przyczyny wymienionych wyżej dziecięcych zaburzeń zachowania nie są do końca znane, ale niektóre z czynników ryzyka obejmują:
-
płeć – chłopcy znacznie częściej niż dziewczynki cierpią na zaburzenia zachowania. Nie jest jasne, czy przyczyna jest genetyczna czy związana ze sposobem wychowania w rodzinie
-
ciąża i poród – trudne ciąże, spożywanie alkoholu przez matkę w czasie ciąży, przedwczesny poród i niska waga urodzeniowa mogą w niektórych przypadkach przyczyniać się do problematycznych zachowań dziecka w późniejszym życiu
-
temperament – dzieci, które są temperamentne od najmłodszych lat, są bardziej narażone na rozwój zaburzeń zachowania w późniejszym życiu
-
życie rodzinne – wystąpienie zaburzeń zachowania jest dużo bardziej prawdopodobne w rodzinach dysfunkcyjnych. Zaburzeniami zachowania są zagrożone szczególnie dzieci, w których rodzinach problemem jest przemoc domowa, ubóstwo, słabe umiejętności rodzicielskie lub nadużywanie różnych substancji odurzających przez opiekunów
-
doświadczenie traumy – trudne dzieciństwo, w tym historia wykorzystywania i znęcania się
-
niepełnosprawność intelektualna – dzieci z niepełnosprawnością intelektualną są dwukrotnie bardziej narażone na zaburzenia zachowania
Diagnoza zaburzeń zachowania dzieci
Zaburzenia zachowania są skomplikowane i mogą obejmować wiele różnych czynników działających łącznie. Dziecko, które wykazuje przestępcze zachowania związane z zaburzeniem zachowania, może również mieć ADHD, zaburzenia lękowe i depresję.
Diagnoza zaburzeń zachowania może być przeprowadzona poprzez:
-
obserwację przez zespół specjalistów (nauczyciel, pediatra, psycholog, psychiatra dziecięcy)
-
wywiady z rodzicami, dzieckiem i nauczycielami
-
listy kontrolne zachowania
-
kwestionariusze diagnostyczne
Podczas diagnozy należy wykluczyć czynniki stresogenne, które mogą czasowo zakłócać zachowanie dziecka.
Na przykład rozwód rodziców, śmierć bliskiej osoby, czy prześladowanie przez inne dzieci mogą być odpowiedzialne za nagłe zmiany w typowym zachowaniu dziecka i te czynniki należy wziąć pod uwagę od samego początku.
Leczenie zaburzeń zachowania u dzieci jest zwykle wieloaspektowe i zależy od indywidualnej sytuacji, konkretnego zaburzenia i przyczyn występowania zaburzenia.
Leczenie może obejmować:
-
edukację rodziców – na przykład uczenie rodziców, jak komunikować się z dziećmi
-
terapia rodzinna – cała rodzina otrzymuje pomoc w doskonaleniu umiejętności komunikacyjnych i rozwiązywania problemów
-
indywidualna terapia dziecka – aby pomóc dziecku regulować własne przekonania i zachowanie
-
trening umiejętności społecznych – dziecko uczy się ważnych umiejętności społecznych
-
edukacja dziecka – aby dziecko wiedziało jak rozpoznawać oznaki rosnącej frustracji i jak w zdrowy sposób można rozładować złość oraz jak nauczyć się technik relaksacyjnych i umiejętności radzenia sobie ze stresem
-
leki – czasem do programu leczenia wprowadzane są także farmaceutyki
Rodzicu, jeżeli podejrzewasz, że Twoje dziecko może mieć zaburzenia zachowania, to warto swoje objawy przedstawić u specjalisty, skorzystać z porady u pediatry, który może rozwiać lub potwierdzić Twoje obawy i skierować Cię do odpowiedniego specjalisty.
Pomoc możesz otrzymać także w specjalistycznej poradni. Psycholog lub psychiatra dziecięcy przeprowadzą diagnozę oraz zaproponują możliwe rozwiązania.
Pomocną osobą może być także przedszkolny psycholog, który podpowie, gdzie możesz udać się z dzieckiem w celu uzyskania profesjonalnej pomocy.
Wychowywanie dziecka z zaburzeniami zachowania nie jest łatwe. Jednak możesz wesprzeć profesjonalne leczenie poprzez zmianę własnych zachowań. Dokładne porady dostosowane do indywidualnej sytuacji poleci Ci specjalista.
Opracuj kilka podstawowych zasad domowych i konsekwentnie je egzekwuj. Dzieci z zaburzeniami zachowania są często niespokojne i mają potrzebę kontrolowania swojego otoczenia i innych. Zasady stosowane w domu powinny być proste, aby dzieci je rozumiały i nie czuły się przytłoczone np. „Nie krzywdzimy siebie, ani innych.”, albo „Używamy życzliwego języka i nie podnosimy głosu”.
Wyjaśnij dziecku wprowadzenie zasad oraz uprzedź je, jakie dokładnie będą konsekwencje, jeśli złamie podane reguły.
Cierpliwie egzekwuj ustalone reguły. Gdy Twoje dziecko złamie reguły i poniesie karę – nie wracaj do incydentu.
Mówiąc o nieodpowiednim zachowaniu dziecka, mów spokojnym i stanowczym głosem.
Wyjaśnij w jak najmniejszej liczbie słów swoje wymagania, zastosuj konsekwencje zachowania lub naganę, a następnie nie kontynuuj omawiania tej kwestii. Dzieciom trudno jest się kłócić, gdy druga strona nie podejmuje dyskusji.
Jeśli będziesz wdawać się w kłótnię z dzieckiem, to dasz mu kontrolę nad sposobem Waszej komunikacji.
Jeśli to Ty złamiesz jedną z domowych zasad, poddaj się ustalonym konsekwencjom, takim jak przeproszenie lub poświęcenie krótkiej chwili na zebranie myśli w ciszy.
Ponieważ dzieci z zaburzeniem zachowania często postrzegają siebie jako ofiary, dawaj przykład, aby pokazać dziecku, że domowe zasady obowiązują wszystkich członków rodziny.
Doceniaj sukcesy swojego dziecka. Dzieci z zaburzeniami zachowania mają problemy z regulacją swoich emocji, co może prowadzić do poważnych napadów złości oraz obniżenia samooceny.
Daj dziecku znać, że zauważasz i doceniasz dodatkowy wysiłek. Znajdź czas na zabawę i kontakt z dzieckiem, gdy jest spokojne i dobrze funkcjonuje.
W sytuacji gdy dzieci są wypoczęte, sprawne fizycznie i dostatecznie odżywiane, potrafią lepiej kontrolować swoje emocje. Ruch, zdrowe posiłki i odpowiedni sen powinny być priorytetem. Zorganizowany, zdrowy styl życia przynosi korzyści dziecku z zaburzeniami zachowania oraz rodzinie.
Dla dziecka z zaburzeniami zachowania ważny jest zorganizowany ramowy plan dnia, dzięki któremu dziecko przyzwyczai się do codziennych zadań, wykonywanych zawsze o tej samej porze.
Podsumowanie
Wychowywanie dzieci jest trudne, a wychowywanie dzieci z zaburzeniami zachowania może poważnie zakłócać życie całej rodziny, grupy rówieśniczej.
Napady złości nie oznaczają, że dziecko otrzyma diagnozę zaburzenia zachowania, a przedszkolak, który nie chce siedzieć bez ruchu, niekoniecznie musi mieć ADHD. Niepokojące zachowania dzieci wymagają wnikliwej diagnozy i profesjonalnej pomocy specjalistycznej.
Opracowała:
M. Dańczura
