Nauczyciel wobec wyznaczania granic dziecku w wieku przedszkolnym

Dr Anna Wołoszyn – Oleksy

Miejskie Przedszkole nr 9 im. Jana Brzechwy w Jarosławiu

Nauczyciel wobec wyznaczania granic dziecku w wieku przedszkolnym.

Wychowanie dziecka nie da się ująć w jeden, ogólny przepis, jest natomiast procesem złożonym i bardzo długim. Nie można się tego nauczyć w żadnym miejscu, a na wychowanie mają wpływ nie tylko rodzice, ale i dziadkowie, inni członkowie rodziny, przyjaciele, koledzy, przedszkole, szkoła, podwórko. Wychowanie wymaga ciągłej uwagi i reagowania na rozwijający się charakter małego dziecka oraz nakłania do kontrolowania naszych zachowań i przyzwyczajeń.

Według Wincenta Okonia „wychowanie¹to świadomie organizowana działalność […], której celem jest wywołanie zamierzonych zmian w osobowości wychowanka. Zmiany te obejmują zarówno stronę poznawczo-instrumentalną, związaną z poznawaniem rzeczywistości i umiejętnością oddziaływania na nią, jak i stronę emocjonalno-motywacyjną, która polega na kształtowaniu stosunku człowieka do świata i ludzi, jego przekonań i postaw, układu wartości i celu życia […]”.

Najlepszym okresem rozwoju każdego dziecka są pierwsze lata jego życia, większa część wrodzonych umiejętności rozwija się dynamicznie w tym czasie. Dlatego jakiekolwiek działania edukacyjne, stymulowanie rozwoju społecznego i intelektualnego przynoszą bardzo dobre rezultaty.

Maluchy swoją edukację zaczynają w przedszkolu, okres ten jest ważny w życiu każdego z nich bo to początek świadomego poznawania siebie i to tu kształtują swoje pierwsze kontakty ze światem, otoczeniem, obserwują i naśladują dorosłych, ich zachowania w konkretnych sytuacjach oraz wzajemne relacje. 3-letnie dziecko zdobywa w przedszkolu 50% umiejętności potrzebnych w życiu dorosłym. Podstawa osobowości dziecka, na której gromadzona jest wiedza i umiejętności w kolejnych latach jego życia budowana jest w okresie przedszkolnym. I od tej podstawy zależy, jakim człowiekiem będzie ono w przyszłości.

Wiek przedszkolny to pojęcie wskazujące na główne zadanie, stawiane w tym okresie przed dzieckiem, kiedy musi przygotować się do pójścia do szkoły. Musi stać się samodzielne, a osiągnięcie tej zdolności jest możliwe jeśli w tym okresie ma alternatywę sprawdzenia się w niej i jej doskonalenia. A więc wiek przedszkolny jest stanem przejściowym pomiędzy życiem w niewielkim środowisku domowym, a życiem w przedszkolu.

Zdaniem Błażeja Smykowskiego na okres ten i procesy zachodzące w wieku przedszkolnym należy spojrzeć w dwojaki sposób²

Jóżef Bałachowicz stwierdza: „chodzi o to, aby edukacja od początku była wielokierunkowym, bogatym w treści, całościowym systemem wspomagania dziecka w uczeniu się i samowychowaniu, tworzeniu jego intymnych relacji z kulturą, systemem kształtowania jego osobowych i społecznych kompetencji, umożliwiających twórcze przystosowanie do zmieniającej się rzeczywistości³”.

Przedszkolem publicznym według Prawa Oświatowego (MEN 2017⁴), które reguluje organizację poszczególnych etapów kształcenia, nazywana jest placówka spełniająca następujące warunki: „realizująca program wychowania przedszkolnego, uwzględniając podstawę programową, zapewniająca bezpłatne nauczanie, wychowanie i opiekę w czasie ustalonym przez organ prowadzący, nie krótszy jednak niż pięć godzin dziennie; przeprowadzająca rekrutację dzieci na zasadzie powszechnej dostępności; zatrudniająca nauczycieli posiadających kwalifikacje określone w odrębnych przepisach. Podobne kryteria muszą spełniać inne formy zorganizowanego wychowania przedszkolnego, np. odziały przedszkolne w szkołach”.

Przedszkola posiadają również Przedszkolne Programy Profilaktyczno-Wychowawcze, które powinny regulować pewne kwestie. Dziecko, które chodziło do przedszkola zna normy i zasady panujące w nim, jak i w domu, nie przysparza kłopotów oraz jest otwarte na grupę i nauczyciela.

Zatem zadaniem przedszkola jest organizowanie takich warunków rozwojowych, by zostały zaspokojone najważniejsze potrzeby dziecka: bezpieczeństwa, przynależności i kontaktu uczuciowego z innymi ludźmi. Przedszkole jest środowiskiem edukacyjnym, którego rolą jest także pobudzanie różnorodnych obszarów zainteresowań dziecka oraz rozwijanie możliwości wychowanków, zapewniających sukcesy i lepsze przygotowanie do szkoły.

Proces kierowania rozwojem dzieci w przedszkolu dąży do tego, by zaszczepić w nich wartości ustanowione w celach wychowania przedszkolnego. Podstawa programowa wychowania przedszkolnego wskazuje, iż jednym z celów tego wychowania jest, m.in. „[…] wychowanie dzieci tak, żeby lepiej orientowały się w tym, co dobre, a co złe, potrafiły zgodnie bawić się i uczyć, kulturalnie zwracać się do innych w domu, przedszkolu, na ulicy […]⁵”.

Przedszkole, będąc środowiskiem społecznym, pełnym różnorodnych bodźców spełni swoje funkcje dydaktyczne i wychowawcze tylko wtedy, gdy dziecko będzie postrzegało je jako bezpieczne i atrakcyjne.

Specyficzność procesu wychowania w przedszkolu sprawia, że pojęcie to dotyczy także kształcenie. Integracja procesu wychowania i kształcenia jest charakterystyczna dla okresu przedszkolnego, a treści nauczania są włączone w treści wychowania.

Przedszkole organizując całość trybu życia dzieci w czasie pobytu w placówce może wywierać różnorodny wpływ na rozwój dzieci. W procesie wychowania nauczyciel wspiera wysiłki dziecka, uwzględnia jego inicjatywę, pomaga w razie potrzeby, angażuje się w jego działalność, przekazuje wyjaśnień, uczy.

Nauczyciel to z zasady pierwsza dorosła osoba, nie będąca członkiem rodziny, ale budująca istotną dla dziecka więź. Dlatego ważne jest, aby sposób wychowawczy demonstrowany przez nauczyciela pozwalał mu na wykonywanie przedszkolnych obowiązków w atmosferze akceptacji oraz bezpieczeństwa, a także z uszanowaniem dziecięcych potrzeb, możliwości.

W przekonaniu Ewy Danuty Białek „wychowawca, niezależnie od tego, czy jest rodzicem czy nauczycielem, staje się przewodnikiem, który ma poprowadzić dziecko do rozwoju takiej osobowości, która pozwoli mu w sposób radosny, pozytywny i satysfakcjonujący wieść życie osobiste, budować zdrowe relacje z innymi, obudzić uśpione potencjały i pomóc mu w ich doskonaleniu. Wychowawca ma pokazać drogę samowychowania, pobudzić kreatywność oraz motywować dziecko do wykorzystywania swoich predyspozycji i talentów⁶”.

Nauczyciel wychowania przedszkolnego pełniącą funkcje opiekuńcze, wychowawcze, zauważa się w nim również dydaktyka, a czasami terapeutę. Odpowiedzialny jest on za dziecko, które znajduje się w niezwykle wrażliwym okresie rozwojowym, dlatego stawiane są nauczycielowi coraz większe wymagania i bardziej rozległe obowiązki. Kierunek pracy nauczyciela wyznacza podstawa programowa wychowania przedszkolnego, zobowiązująca nauczyciela do zagwarantowania dziecku, które kończy edukację przedszkolną zdobycie określonych osiągnięć w obszarze posiadanej wiedzy, umiejętności.

Inną funkcją wychowania przedszkolnego jest doradztwo i wspieranie działań wychowawczych rodziny. A zatem współdziałając z rodziną dziecka, placówka kieruje swoje działania na dziecko, jego wychowanie, właściwy i wielostronny rozwój, pełni opiekę nad bezpieczeństwem i zdrowiem, przygotowuje do szkoły oraz wychodzi naprzeciw powszechnym potrzebom życia społecznego, gospodarczego i związanej z tym sytuacji rodziny.

Nauczyciel by wychowywać i planować działalność wychowawczo-dydaktyczną w przedszkolu musi w szczególności poznać dziecko. Nie jest ono możliwe w oderwaniu od podstawowego środowiska wychowawczego czyli rodziny. Rodzice, jak i nauczyciele są bardzo ważnymi osobami dla dziecka, dlatego ich współpraca daje możliwość budowania zgodnego systemu wychowawczego.

Formy współpracy ukazują, że rodzice bardzo angażują się w proces wychowawczo-dydaktyczny swoich dzieci. Odnoszą się one nie tylko do działań na rzecz całej społeczności przedszkolnej, ale i do jednego oddziału. Niektóre z form są czasochłonne i wymagają dużego zaangażowania ze strony rodziców lecz są dla nich interesujące. Uczestniczą w radach przedszkola, radach rodziców, mogą wpływać na sporo dobrych rzeczy, które dzieją się na terenie przedszkola. Rodzice są naturalnymi sojusznikami działalności placówki - wspierają ją. I tak zorganizowane współdziałanie z rodzicami wskazuje na ich subiektywność i partnerski udział w tym procesie.

Nauczyciel w sferze pracy z rodzicami posługuje się wiedzą i umiejętnościami psychologicznymi w obszarze⁷:

• diagnozowania środowiska wychowawczego i określania jego determinant,

• pedagogizacji rodziców w dążeniu do ukierunkowanego kształtowania ich postaw rodzicielskich;

• umiejętności elastycznego komunikowania się interpersonalnego z rodzicami;

• budowania atmosfery współpracy i zaufania.

Wychowawca powinien dążyć do włączenia rodziców w pracę na rzecz przedszkola, mobilizować ich do pomocy oraz przedstawiać korzyści z tym związane, w końcu wspierają w ten sposób swoje dzieci.

Przedszkole należy uznać za specyficzne środowisko społeczne, które jest jednym z najważniejszych czynników determinujących rozwój psychiczny dziecka. W początkowym okresie uczęszczania dziecka do przedszkola grupa jest względnie luźnym zespołem jednostek, lecz z czasem wyłaniają się początki procesów społecznych o charakterze zróżnicowania i interakcji.

Tworzące się układy więzi i ról społecznych składają się na stosunkowo jasną sytuację społeczną w grupie przedszkolnej, gdzie pozycje dzieci są zróżnicowane. Nauczyciel jeśli chce planować i realizować obszerną pracę wychowawczą nie dopuszczając przy tym do tego, by procesy społeczne w grupie przedszkolnej zachodziły żywiołowo, prowadząc czasami do niewłaściwych wychowawczo efektów, powinien stworzyć sobie szczegółowy obraz tej sytuacji.

Grupa przedszkolna posiada cechy grupy formalnej i nieformalnej, ma jasne cele określane przez osoby z zewnątrz grupy przedszkolnej. Ważnymi czynnikami spajającymi grupę jest jej atrakcyjność i istnienie w niej struktury oraz obowiązujące w niej normy, przyjęte i przestrzegane przez wszystkich jej członków.

W przekonaniu Anny Klim-Klimaszewskiej „normy rozumie się zasady postępowania i przepisy regulujące układy wewnątrzgrupowe⁸”. Mogą one posiadać postać pozytywną (nakazy – jak jednostka powinna się zachowywać) oraz formę negatywną (zakazy – czego robić nie wolno lub nie należy). Normy mają formę zasad określających zachowania członków grupy oraz sposób ich myślenia, oceniania i reagowania na otoczenie. Normą staje się zasada lub reguła jeśli jest uznawana przez członków grupy i jest przestrzegana do czasu, gdy wpływa na ich zachowanie. Część norm jest spisanych i dobrze sformalizowanych, np. statuty, regulaminy, przepisy prawne, lecz część z nich nie zostaje zapisana tylko przekazywana ustnie lub nie wyrażona za pomocą słów bądź nieuświadamiana. Normy ustalają zachowanie jednostki względem innych członków grupy oraz osób nie będących członkami grupy. Nieprzestrzeganie norm ma dla jednostki przykre skutki, jest przez grupę karana, a w ostateczności wykluczona. Dlatego normy są przestrzegane ze względu na uniknięcie kar i zdobycie nagród, jak również zaspokajaniu indywidualnych potrzeb.

Do powszechnych, codziennych sytuacji życia przedszkolnego nauczyciele wdrażają szereg różnego rodzaju typu uregulowań, poprzez które, chcą uczyć dzieci pożądanych społecznie zachowań oraz sposobów postępowania w danej sytuacji, pragną utrzymać dyscyplinę, uporządkować często bardzo burzliwe relacje między dziećmi oraz dawać dziecku informację czego się od niego oczekuje, wskazywać drogę i wyznaczać granice. „W wieku przedszkolnym dziecko znajduje się w okresie moralności heteronomicznej, gdy bardzo sztywno trzyma się zasad i interpretuje je jako święte i niezmienne⁹”.

Jak już wcześniej zostało wspomniane wiek przedszkolny to wyjątkowy czas w całym okresie rozwoju człowieka, a nauczyciel w tym czasie ma ogromny wpływ na dziecko. W tym okresie nabywa ono kluczowych doświadczeń, rzutujących na jego dalsze życie. Zatem etap przedszkolny jest czasem największej odpowiedzialności nauczyciela za dziecko i na żadnym innym etapie kształcenia i wychowania nie będzie ona tak duża, jak w okresie przedszkolnym.

W przedszkolu od samego początku edukacji wpaja się dziecku, jakie musi być, np. grzeczne, kulturalne. Wzorce zachowania każdy wynosi z domu, naśladuje przykłady, normy oraz zasady, które obowiązują w danym kraju, regionie, miejscowości. Jednak przyglądając się życiu przedszkolnemu, można stwierdzić, iż dziecko trafiające do przedszkola ze zdziwieniem odkrywa, że nie każde jego zachowanie, na które pozwalali mu rodzice jest akceptowane. Nauczyciele już w pierwszych dniach pobytu dziecka w przedszkolu powinni szczególnie zwracać uwagę na wprowadzenie odpowiednich zasada, norm i kodeksów zachowania. Wyznaczanie odpowiednich granic będzie wtedy łatwiejsze i bardziej zrozumiałe dla najmłodszych dzieci. Uzasadnione formy zachowania będą bardziej respektowane i widoczne w codziennym życiu przedszkolaka.

Małe dziecko nie zawsze wie, co jest dla niego właściwe, nie zdaje sobie sprawy na co się naraża, chcąc niezwłocznie zrealizować swoje pomysły, nie wie jakie zachowania są dopuszczalne, a jakich należy unikać. Zazwyczaj nie rozumie ono co się z nim dzieje oraz nie umie panować nad swoimi emocjami. W kwestii wychowania jednym z ważniejszych faktów jest określenie wzajemnych relacji pomiędzy dzieckiem, a dorosłym, w ten sposób by każde z nich wiedziało, że znajdzie zrozumienie u tego drugiego. Dziecko potrzebuje poukładanego świata, chce znać zasady, które nim kierują – mieć świadomość czego się od niego oczekuje, jaką formę mają jego relacje z innymi ludźmi, na co może sobie pozwolić, a co czeka je gdy odważy się na zbyt dużo. Dlatego ważnym staje się tu wyznaczenie granic, tego co wolno, a czego nie wolno robić dziecku, jak również dorosłym. Należy być konsekwentnym w postępowaniu, inaczej dziecko nie zapamięta i nie będzie racjonalnie przestrzegać zasad. Będzie ono zdezorientowane, pogubi się, a następnie spróbuje egzekwować różne rzeczy (z lenistwa, wygody). Jeśli jednak postaramy się rozsądnie uzasadniać mu przyczyny naszych zakazów, to z czasem zacznie ich przestrzegać. Dorośli powinni sprawiedliwie wyznaczać granice postępowania dziecka oraz określić ich zasady, przez co uczy się ono rozróżniać co jest dobre, a co złe, jakie zachowania są dopuszczane, a jakie nie. Granice odgrywają one bardzo istotną rolę w procesie wychowania i socjalizacji. Dają poczucie bezpieczeństwa i stabilności, określają obszar akceptowanych zachowań, definiują związki z innymi ludźmi, pomagają odkrywać świat oraz wspomagają osobisty wzrost.

Trzeba jednak pamiętać o tym, że wyznaczanie granic jest procesem dynamicznym. Z dnia na dzień dziecko rośnie, zmienia się i równocześnie z jego rozwojem dojrzewa do większej wolności, odpowiedzialności za siebie i innych. Każde dziecko powinno być traktowane szczególnie, a granice dostosowane do jego wieku, temperamentu i możliwości ich egzekwowania przez dorosłych. Dzieci, by kształtowały w sobie poczucie odpowiedzialności, doskonaliły kompetencje oraz poznawały świat potrzebują szansy. Toteż zadaniem dorosłych jest zagwarantowanie im granic stymulujących i wspierających ich rozwój. Granice, które opisują zakres odpowiednich i akceptowanych zachowań dziecka powinny być elastyczne, jasne i restrykcyjne, po to by wyraźnie wyznaczyć kierunek oddziaływań wychowawczych, jak również modyfikowalne i obszerne, aby dziecku zmianę i rozwój.

Można wyróżnić następujące typy granic wytyczanych przez dorosłych¹⁰:

• zbyt sztywne: restrykcyjne granice i nadmierna kontrola, zbyt mocno ograniczają, ściskają, są zbyt wąskie, by zapewnić dziecku swobodę niezbędną do prawidłowego rozwoju. Nie pozwalają na doświadczanie, branie pełnej odpowiedzialności, gdyż nie ma ku temu okazji. Młody człowiek wówczas odrzuca je, buntuje przeciw dorosłym

• zbyt luźne: gdy granice są zbyt szerokie i nie dość stanowczo określone, dzieci ignorują je i zapuszczają się na zakazane tereny. Ponieważ nie ponoszą konsekwencji swoich niewłaściwych wyborów i zachowań, nie uczą się odpowiedzialności.

• granice zrównoważone: kształtują poczucie wolności oparte na odpowiedzialności.  Pozwalają dziecku na dokonywanie ograniczonego wyboru, na ponoszenie konsekwencji. Takie granice uczą współpracy, kształtują poczucie sprawstwa.

• granice niestabilne: gdy granice są zmienne, niestabilne dzieci nadal chcą je testować, choć wymaga to większej ilości prób z ich strony. Łatwo się nie poddają, przecież muszą sprawdzić, co będzie tolerowane. Granice tego typu, zależne od humoru rodzica,  powodują dezorientację dziecka i mogą rodzić bunt z jego strony.

Określanie przez dorosłych granic jest procesem przedsiębiorczym. Dzieci nie są równorzędnym partnerem dorosłych, a w sprawach życiowych, decydowania o tym co dobre, a co złe powinny polegać na osobie dorosłej która, dzięki swojemu doświadczeniu, zakłada możliwe skutki danego działania. Każde dziecko wymaga pewnej dawki swobody, jak i siły oraz kontroli nad własnym życiem, po to by wykształciło i rozwijało swoje umiejętności, by w przyszłości było odpowiedzialne, dobrze dostosowane do życia w społeczeństwie.

Mądra miłość polega między innymi na stawianiu granic, mówieniu "nie" i skłanianiu dzieci, by robiły to, na co niekoniecznie mają ochotę...

Bibliografia

J. Bałachowicz, A. Kowalska, Wczesna edukacja dziecka. Stan obecny, perspektywy, potrzeby, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej Towarzystwa Wiedzy Powszechnej w Warszawie, Warszawa 2006, str. 14

dr E. D. Białek, Wychowanie dziecka. W kierunku zdrowia i harmonii w sobie i świecie, Wydawnictwo Instytut Psychosyntezy, Warszawa 2014, str. 166

M. Kisiel, M. Zrałek-Wolny, Zabawa sztuką. Socjoterapeutyczne wsparcie dzieci nadpobudliwych i nieśmiałych w przedszkolu, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2019, str. 22

A. Klim-Klimaszewska, Pedagogika przedszkolna. Nowa podstawa programowa, Instytut Wydawniczy ERICA, Warszawa 2012, str. 86

W. Okoń, Nowy słownik pedagogiczny, Wydawnictwo Żak, Warszawa 1998, str. 444

A. Olczak, Procedura zawierania umowy nauczyciela z dzieckiem w przedszkolu. Stan i możliwości, [w:] Nauczyciel w edukacji przedszkolnej, red. E. Smak, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2006, str. 142

B. Smykowski, Wiek przedszkolny. Jak rozpoznać potencjał dziecka? [w:] Psychologiczne portrety człowieka, red. A.I. Brzezińska, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2021, str. 168

Rozporządzenie Ministra edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branży szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy orz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej MEN, Dz. U. 2017 poz. 356

Źródła internetowe:

Katarzyna Konieczna, Jak ustanowić granice i wytyczyć dziecku zasady postępowania?, https://przedszkole2.koscian.pl/Jak_ustanowic_granice_i_wytyczyc_dziecku_zasady_postepowania.html [28.04.2022]

Joanna Matejczuk, Opieka i wychowanie. Wiek przedszkolny,http://produkty.ibe.edu.pl/docs/ndn/NDN_Opieka_i_wychowanie_2_Wiek_przedszkolny.pdf [27.04.2022]

Marta Cygan, Wyznaczanie granic dziecku – jak robić to umiejętnie?, https://zdrowyprzedszkolak.pl/wychowanie/925/wyznaczanie-granic-dziecku-jak0robic-to-umiejetnie.html [26.042022]

Miejskie Przedszkole nr 1 „Bajka” w Dęblinie, Jak mądrze wyznaczać dziecku granice?, https://mp1deblin.szkolnastrona.pl/art,347,jak-madrze-wyznaczac-dziecku-granice [29.04.2022]